ADHD: Is het Brein Defect, of Past de Omgeving Niet?
Een hypothese over mens, brein en omgeving
⏱️ Leestijd: 5 minuten
De vis en de aap
Stel je voor dat een vis en een aap samen naar school gaan.
De aap krijgt een tien voor boomklimmen. De vis krijgt een onvoldoende.
De aap krijgt een compliment voor zijn behendigheid. De vis wordt aangesproken op zijn tekortkomingen.
Na verloop van tijd gaat de vis misschien geloven dat er iets mis met hem is.
Niet omdat hij niet kan zwemmen, maar omdat hij wordt beoordeeld op vaardigheden waarvoor hij nooit bedoeld was.
Deze metafoor wordt vaak gebruikt in discussies over ADHD. Niet om de uitdagingen van ADHD te ontkennen, maar om een belangrijke vraag te stellen:
Kijken we wel naar de juiste maatstaf?
Een hypothese
Deze blog vertrekt vanuit een hypothese:
Dat een deel van de uitdagingen die we tegenwoordig onder de noemer ADHD plaatsen niet alleen voortkomt uit neurobiologische verschillen, maar mogelijk ook samenhangt met een mismatch tussen de natuurlijke eigenschappen van een individu en de eisen van de moderne samenleving.
Deze hypothese pretendeert niet de waarheid te zijn. Zij nodigt uit tot onderzoek, observatie en dialoog.
Want misschien is de vraag niet alleen:
"Wat is er aan de hand met deze persoon?"
Maar ook:
"In welke omgeving probeert deze persoon te functioneren?"
Wat noemen we eigenlijk ADHD?
ADHD is een erkende neurobiologische aandoening die invloed heeft op aandacht, impulscontrole, planning en emotieregulatie.
Mensen met ADHD ervaren vaak:
- Moeite met concentreren op taken die weinig interesse oproepen.
- Moeite met plannen en organiseren.
- Afleidbaarheid.
- Impulsiviteit.
- Sterke behoefte aan afwisseling.
- Creatief en associatief denken.
- Veel energie en enthousiasme.
De uitdagingen die hiermee gepaard gaan zijn voor veel mensen zeer reëel.
Tegelijkertijd roept dit een interessante vraag op:
Zijn al deze eigenschappen op zichzelf problematisch, of worden ze vooral problematisch binnen bepaalde omgevingen?
Een samenleving met specifieke verwachtingen
Onze huidige maatschappij vraagt veel van vaardigheden zoals:
- Lang stilzitten.
- Uren achter een scherm werken.
- Administratieve taken uitvoeren.
- Langetermijnplanning.
- Werken zonder directe beloning.
- Continu schakelen tussen digitale informatiebronnen.
Dit zijn vaardigheden die relatief recent belangrijk zijn geworden in de menselijke geschiedenis.
Gedurende het grootste deel van onze evolutie waren andere kwaliteiten vaak minstens zo waardevol:
- Alertheid.
- Nieuwsgierigheid.
- Snel reageren op veranderingen.
- Flexibiliteit.
- Creativiteit.
- Het kunnen zien van verbanden.
Vanuit deze invalshoek ontstaat de hypothese dat sommige kenmerken die tegenwoordig als problematisch worden ervaren, in een andere context juist voordelen kunnen zijn geweest.
Wanneer wordt het een beperking?
Deze hypothese betekent niet dat ADHD niet bestaat.
Veel mensen lopen dagelijks tegen serieuze uitdagingen aan op het gebied van:
- Werk.
- Studie.
- Relaties.
- Financiële planning.
- Emotieregulatie.
- Overprikkeling.
Deze uitdagingen verdienen erkenning, begeleiding en waar nodig behandeling.
Maar mogelijk kunnen twee dingen tegelijkertijd waar zijn:
- ADHD heeft een duidelijke biologische component.
- De omgeving kan bepalen hoeveel last iemand daarvan ervaart.
Net zoals iemand met rugklachten meer of minder klachten kan ervaren afhankelijk van de belasting van zijn lichaam, kan ook de omgeving invloed hebben op hoe ADHD tot uiting komt.
Het zenuwstelsel doet precies wat het moet doen
Vanuit het perspectief van het zenuwstelsel is aandacht geen simpele aan-uitknop.
Het brein stelt voortdurend de vraag:
"Wat is op dit moment belangrijk?"
Voor de één is dat een spreadsheet.
Voor de ander een gesprek, een beweging, een idee, een uitdaging of een creatief project.
Misschien is het daarom niet verrassend dat veel mensen met ADHD urenlang volledig kunnen opgaan in iets wat hen werkelijk interesseert.
Dit verschijnsel staat bekend als hyperfocus.
Dat roept opnieuw een interessante vraag op:
Hebben zij een tekort aan aandacht, of werkt hun aandacht volgens een ander patroon?
Ook dat blijft onderwerp van onderzoek.
Misschien stellen we soms de verkeerde vraag
Veel behandelingen richten zich terecht op het verminderen van klachten en het vergroten van functioneren.
Maar misschien mogen we daarnaast ook een andere vraag stellen:
"Hoe kunnen we een omgeving creëren waarin verschillende manieren van denken en functioneren beter tot hun recht komen?"
Want wanneer een vis wordt beoordeeld op zijn vermogen om te zwemmen, blijkt hij vaak uitstekend te functioneren.
En wanneer een aap wordt beoordeeld op zijn vermogen om te klimmen, eveneens.
Misschien geldt hetzelfde voor mensen.
Tot slot
Deze blog is geen poging om ADHD te ontkennen of te bagatelliseren.
Het is een uitnodiging om naast de biologische verklaring ook ruimte te maken voor een bredere vraag:
In hoeverre ontstaat lijden door de persoon zelf, en in hoeverre door de relatie tussen de persoon en zijn omgeving?
Misschien ligt de waarheid niet in een keuze tussen beide.
Misschien ligt zij juist in het onderzoeken van de wisselwerking ertussen.
Wetenschappelijke achtergrond
De centrale vraag in deze blog is gebaseerd op een hypothese die ook binnen de wetenschap wordt onderzocht: in hoeverre worden ADHD-kenmerken beïnvloed door de wisselwerking tussen neurobiologie en omgeving?
Verschillende onderzoekers hebben gekeken naar de mogelijkheid dat eigenschappen zoals nieuwsgierigheid, exploratiegedrag, impulsiviteit en het snel kunnen schakelen tussen prikkels in andere omgevingen mogelijk voordelen hebben gehad. Dit wordt soms beschreven als de evolutionaire mismatch-hypothese.
Daarnaast laat onderzoek zien dat de mate waarin iemand met ADHD klachten ervaart mede afhankelijk kan zijn van factoren zoals autonomie, werkcontext, sociale steun, persoonlijke interesses en de aansluiting tussen individu en omgeving.
Belangrijk is dat deze inzichten ADHD niet ontkennen. ADHD blijft een erkende neurobiologische ontwikkelingsstoornis. De hypothese die in deze blog wordt besproken voegt een aanvullende vraag toe:
In hoeverre ontstaat lijden door de aandoening zelf, en in hoeverre door de relatie tussen de persoon en zijn omgeving?
Bronnen en inspiratie
- Swanepoel, A. & Sedgwick, O. (2017). How evolutionary thinking can help us understand ADHD.
- Le Cunff, Y. et al. (2024). Distractibility and Impulsivity in ADHD as an Evolutionary Mismatch of High Trait Curiosity.
- Esteller-Cucala, P. et al. (2020). Genomic Analysis of the Natural History of ADHD.
- Lasky, A. et al. (2016). ADHD in Context.
- Hotte-Meunier, S. et al. (2024). Strengths and Challenges to Embrace ADHD.
- Williams, J. & Taylor, E. (2006). The Evolution of Hyperactivity, Impulsivity and Cognitive Diversity.
Deze lijst is niet bedoeld als bewijs voor één waarheid, maar als uitnodiging om verschillende perspectieven te onderzoeken.
Disclaimer: Deze blog is bedoeld voor educatie en bewustwording. ADHD is een erkende neurobiologische aandoening waarvoor wetenschappelijk onderzoek en professionele diagnostiek beschikbaar zijn. De beschreven hypothesen zijn bedoeld om na te denken over de relatie tussen mens, omgeving en functioneren, en vormen geen vervanging voor medisch of psychologisch advies. Raadpleeg bij klachten altijd een arts, psycholoog of andere gekwalificeerde zorgverlener.